Zie: Filosofen in de branding

‘Herman Dooyeweerd en de Wijsbegeerte der Wetsidee’

Ontstaansgeschiedenis
De neo-calvinisten (issu de Calvin) Herman Dooyeweerd (1894-1977) en zijn zwager Dik Vollenhoven (1892-1978) worden beschouwd als de grondleggers van de Reformatorische Wijsbegeerte of – zoals deze vroeger werd aangeduid – de Wijsbegeerte der Wetsidee. Het was de filosoof Vollenhoven die rechtsfilosoof Dooyeweerd aanzette tot het idee dat het neo-calvinisme een eigen filosofie nodig had, naar het idee van Abraham Kuyper dat het christelijk geloof zeggenschap zou moeten hebben over alle levensterreinen. Het neo-calvinistisch denken zou zich dan ook niet moeten verliezen in het spiritualisme (zoals de logos-leer van VU-hoogleraar Woltjer) of de mystieke verbinding, maar de confrontatie aan moeten gaan met de ‘keiharde filosofie’. Vollenhoven verrichte het vroege denkwerk voor deze calvinistische filosofie, maar het was Dooyeweerd die de terminologie uitdacht. Het centrale idee van de Wijsbegeerte der Wetsidee zou worden: de religieuze gebondenheid van het denken.

Historische context
Dooyeweerds Nederlandstalige hoofdwerk De Wijsbegeerte der Wetsidee (WdW, 1935) wordt uitgegeven in de cultuurpessimistische  periode na de Eerste Wereldoorlog. Veelzeggend is de titel van Oswald Spenglers boek Der Untergang des Abendlandes, maar ook de geschriften van Kafka zijn typerend voor deze periode. Het Europese klimaat wordt tevens gekenmerkt door de poging wetenschap en cultuur nieuwe fundamenten te geven. Zo laat Martin Buber in zijn Ich und du de twee richtingen zien die het Europese denken in kan slaan; de objectiverende verhouding Ik-Het of de duurzame relatie Ik-Jij. Ook Dooyeweerd is met zijn denken op zoek naar nieuwe fundamenten.

Filosofisch denkklimaat
In de tijd van het ontstaan van de Reformatorische Wijsbegeerte wordt het filosofische denkklimaat beheerst door de neo-kantianen, aanhangers van de fenomenologie (Edmund Husserl, Martin Heidegger) en neo-hegelianen. Het is dus vooral het Duitse denken dat heersend is, waar bijvoorbeeld het Amerikaanse pragmatisme en Franse differentiedenken pas later populair zullen worden. In de WdW blijkt Dooyeweerd vooral in gesprek met de eerste twee groepen, waarbij de kentheoretische discussie met de neo-kantianen zijn bijzondere aandacht heeft.

De neo-kantianen van de Badense school, met Heinrich Rickert als belangrijke vertegenwoordiger, baseerden zich met name op Immanuel Kants kentheorie. In dit denken wordt de mens  gezien als een transcendentaal denksubject dat via zijn denkfunctie de werkelijkheid tot eenheid brengt. Het is dus niet de werkelijkheid buiten ons die een interne gestructureerdheid of wetmatigheid bezit, maar het denken zélf dat ordenend is. Rickert voegt hierbij het idee dat er buiten het domein van het kennen een wereld van waarden is, die niet kenbaar is, maar ‘gewoon geldend’.

De filosofie van de wetsidee
Dooyeweerd slaat met zijn Wijsbegeerte der Wetsidee een andere weg in. De wijze waarop wij de werkelijkheid om ons heen ervaren, correspondeert met de zijnswijze van de dingen zelf. De structuur en eenheid van de werkelijkheid komt niet tot stand in het menselijk denken, maar is er door God in zijn scheppend handelen ingelegd. De term ‘wetsidee’, voor het eerst gebezigd in Dooyeweerds inaugurele oratie De betekenis der wetsidee voor rechtswetenschap en rechtsphilosophie (1926), wordt het kernwoord in de WdW. De leerling Eikema Hommes noemde het “een wijsgerig grondidee inzake de oorsprong, orde en samenhang van de tijdelijke werkelijkheid”. In die zin is de term ‘wetsidee’ vergelijkbaar met de regulatieve ideeën van Kant. 

Hoofdthema’s, de transcendentale kritiek
De vier belangrijkste theorieën in de WdW zijn 1) de transcendentale kritiek van het wijsgerig denken, 2) de modale aspecten van de werkelijkheid, 3) de individualiteitsstructuren en 4) de grondmotieven van de westerse beschaving. Alle vier zijn in de lezing besproken, maar alleen op de eerste gaan we hier nog in.

Afgaande op de titel van Dooyeweerds Engelstalige hoofdwerk A New Critique of Theoretical Thought (ANC, 1958) probeert hij net als Kant (Kritik der reinen Vernunft) het theoretisch denken te bekritiseren, of wel te zoeken naar de mogelijkheidsvoorwaarden voor het kennen. Dooyeweerds transcendentale kritiek kan eigenlijk worden beschouwd als twee wegen. De eerste (uiteengezet in de WdW) baseert zich op het idee dat de geschapen werkelijkheid als samenhang zin heeft en niet pas in het theoretische denken. De logische denkfunctie is slechts één van de vijftien functies van de mens en niet – zoals bij Kant – de leidende. Het is hart, het ego, het ik waar alle menselijke functies samenkomen en zelfreflectie mogelijk is. Het is Prediker die stelt dat in het hart de uitgangen zijn van het leven. Omdat zelfkennis altijd gecorreleerd is met godskennis, zoals Johannes Calvijn in zijn Institutie schrijft, is het hart als boventijdelijke eenheid gerelateerd aan God. De tweede variant van de transcendentale kritiek (uiteengezet in ANC), vraagt zich af hoe het (wetenschappelijk) denken op zich mogelijk is, namelijk in een Gegenstand van de logische denkfunctie tot de afzonderlijke aspecten van de werkelijkheid. Maar, zoals de eerste weg duidelijk maakt, kan er van wetenschappelijke dominantie geen sprake zijn. Het is veeleer de naïeve, voor-wetenschappelijke zienswijze, die recht doet aan de werkelijkheid als een zin-totaliteit.

Een wezenlijk christelijke wijsbegeerte kan niet zijn: immanentiefilosofie met uitwendige versiering van bijbelteksten. Ze kan evenmin zijn: theologie als vakwetenschap. Ze is niet anders mogelijk dan in een radicale hervorming van het wijsgerig denken zelve, in een Reformatie der Wijsbegeerte.

H. Dooyeweerd, De wijsbegeerte der wetsidee, boek I, p. 33